Księga pamięci żydowskich mieszkańców Eberswalde

Żydowskie dzieje Eberswalde rozpoczęły się w średniowieczu. Do przełomu XIX i XX wieku trwał rozkwit gminy żydowskiej, która dzięki swej stosunkowo dużej liczebności (w 1930 roku liczyła ok. 80 mężczyzn z Eberswalde i Finow) przyczyniała się do rozwoju miasta. Aż do przejęcia władzy przez narodowych socjalistów w roku 1933 żydowscy mieszkańcy kształtowali handel, a także wpływali na oblicze centrum miasta. W ciągu kilku lat żydowska gmina w mieście przestała istnieć, synagogę rozebrano, żydowskie posesje zostały sprzedane, a nowy cmentarz żydowski przy Bad Freienwalder Straße zrównano z ziemią. Po 1945 roku w mieście nie było ani jednego Żyda. Większość z nich padła ofiarą nazistów bądź uciekła. Ślady żydowskiej obecności wyblakły w czasach NRD i groziło im całkowite zapomnienie. Dopiero w 1988 roku, pięćdziesiąt lat po nocy pogromów z 1938 roku, pojawiły się pierwsze próby ożywienia pamięci o żydowskim życiu w mieście. Lokalny historyk, Ludwig Arendt, zapoczątkował badania, które następnie były kontynuowane. Trudno powiedzieć, ile osób wyznania mojżeszowego lub pochodzenia żydowskiego mieszkało w Eberswalde w latach trzydziestych ubiegłego wieku. Nie istnieją listy meldunkowe mieszkańców, tak więc przy sporządzaniu zestawień opierać się trzeba na rozmaitych innych źródłach. Prawdopodobnie nie będzie można dokładnie ustalić, o jaką liczbę osób chodzi. Planowana Księga Pamięci obejmie nazwiska tych wszystkich, którzy do przejęcia władzy przez nazistów mieszkali w Eberswalde lub tutaj się urodzili. Merytorycznym punktem ciężkości jest ustalenie nazwisk, danych biograficznych i dalszych losów poszczególnych osób i rodzin. Księga Pamięci powinna być na tyle obszerna, na ile jest to dzisiaj możliwe, powinna przywrócić ofiarom nazwiska i tożsamość, a dzisiejszym mieszkańcom umożliwić poznanie żydowskiej historii ich miasta.

Planowany jest następujący podział Księgi Pamięci:

Część pierwsza – nazwiska i losy

Nazwiska wszystkich osób, które urodziły się w Eberswalde lub Finow od 1860 roku, a w latach trzydziestych mieszkały na stałe lub choćby czasowo w mieście. Rok 1860 wybrany został dlatego, że osoby urodzone wcześniej prawdopodobnnie nie doświadczyły już przejęcia władzy przez nazistów. W Księdze Pamięci umieszczone zostanie nazwisko, rok i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania, zawód, informacja o dalszych losach (o ile są one znane). Zachowane zdjęcia poszczególnych osób, a także dzisiejsze lub dawne zdjęcia posesji czy domu, w którym mieszkały, można będzie je obejrzeć na CD.

Część druga – pojedyncze losy

Zaprezentowane zostaną tutaj trzy rodziny żydowskie z Eberswalde. Szczegółowe informacje pochodzą z wywiadów i rozmów z dawnymi żydowskimi i nieżydowskimi mieszkańcami Eberswalde (byli to m.in.: pani Kirsh, z d. Löwenthal; pan Arendt; pan Schuppan; pani Snyder, z d. Katschinsky; pani Miron, z d. Steinhardt). Rozmowy przeprowadzone zostały w ramach prywatnych poszukiwań autorki. Wspomnienia mają bardzo osobisty charakter. Opowiadają o żydowskiej codzienności tych rodzin przed i po przejęciu władzy przez nazistów, a także o początkach na emigracji. Autorka nawiązała kontakt z trojgiem ocaleńców z rodzin Löwenthal, Steinhardt i Katschinsky. Wszystkie trzy osoby wyraziły zgodę na zaprezentowanie historii ich rodziny w Księdze Pamięci.

Część trzecia: Żydowskie ślady w Eberswalde i okolicy (związane z poszczególnymi osobami)

Synagoga: Opisana zostanie i zlilustrowana zdjęciami historia synagogi. W tekście znajdą się również osobiste wspomnienia związane z synagogą.

Messingwerk w Finow: Messingwerk ma własną żydowską historię. Znajdą się tu również losy jednej z jego mieszkanek.

Cmentarze: Zaprezentowane zostaną kirkuty w mieście, a także starania różnych osób o ich ponowne udostępnienie.

Polenzwerder: W dawnej cegielni Polenzwerder koło Eberswalde mieścił się w latach 1933-1941 ośrodek hachszary, przygotowujący żydowską młodzież do wyjazdu do Palestyny. Wielu osobom udało się w ten sposób uratować życie. Znajdzie się tutaj relacja dawnej uczestniczki kursu, Betty Steinbock.

Spacer po mieście po żydowskich śladach: Przy wykorzystaniu specjalnego planu miasta można będzie zorganizować spacer bądź oprowadzanie po żydowskich śladach w mieście (np. tablica pamiątkowa poświęcona synagodze, znane domy i posesje). Plan zostanie dołączony do Księgi Pamięci.

CD-Rom: Na płytce CD-Rom znajdą się dodatkowe materiały, które nie zmieściły się w samej Księdze Pamięci: dokumentacja innych konkretnych losów, a także zdjęcia posesji i domów mieszkalnych żydowskich rodzin Eberswalde. Na CD znajdą się ponadto teksty dotyczące osiedla Messingwerk, ośrodków hachszary w Polenzwerder i Rüdnitz (pisarka z Izraela Ester Golan opowiada o swoim pobycie w ośrodku hachszary w Rüdnitz), opowieści o życiu, rodzinne historie, a także tło historyczne. Materiały na CD powinny umożliwić zainteresowanym pogłębienie tematu.

Aneks: nazistowskie prześladowanie Żydów – prawodawstwo; wykaz źródeł, indeks autorów