Pojęcie Heimat w Encyklopedii Brockhausa

Heimat – pojęcie określające po części wyimaginowaną, po części realnie istniejącą krainę lub miejsce, budzące poczucie więzi oraz będące konstytutywne dla tożsamości z racji rzeczywistego pochodzenia lub „pierwotnego” poczucia bliskości. Doświadczenie to wiąże się pierwotnie z przestrzenią doznań i przeżyć jednostki, a następnie przyswajane jest przez większe zbiorowości (grupy, regiony, klany, narody, ludy) i jako takie przekazywane z pokolenia na pokolenie w formie tradycji za pośrednictwem rodziny, innych instancji socjalizacji i programów politycznych. W praktyce językowej Heimat odnosi się zasadniczo do miejsca (rozumianego także jako kraina), w które człowiek wrasta od urodzenia i w którym podlega wczesnej socjalizacji, kształtującej następnie jego tożsamość, charakter, mentalność, postawy czy wreszcie światopogląd. Dlatego pojęcie to ma dwa podstawowe wymiary: zewnętrzny, odwołujący się do przestrzeni doświadczeń, oraz wewnętrzny, odwołujący się do kształtowania uczuć i postaw; oba te wymiary sprawiają, że w pojęciu Heimat (ponieważ wiąże się ono pierwotnie z doświadczeniem dzieciństwa) mieszczą się komponenty emocjonalne, estetyczne i wreszcie ideologiczne. Ten wielowymiarowy termin, zawierający zawsze emocjonalny element „pierwszych doświadczeń”, oznaczać też może zdobywane później poczucie zadomowienia i odnosić się do sfery duchowej, kulturowej, językowej jak również politycznej w życiu dorosłym

Treść pojęcia i jego historia

Heimat w ujęciu etnologicznym i antropologicznym jest przede wszystkim wyrazem potrzeby orientacji przestrzennej, potrzeby terytorium, które stanowi ofertę tożsamości, stymulacji i bezpieczeństwa. (Paul Leyhausen, *1916). W ujęciu filozofii egzystencjalnej Heimat (ojczyzna) w opozycji do pojęcia Fremde (obczyzna) wyznacza orientację przestrzenną i czasową (tradycje) w poszukiwaniach tożsamości człowieka (O.F. Bollnow). Natomiast w ujęciu socjologicznym Heimat (ojczyzna) wraz z pojęciem komplementarnym Fremde (obczyzna) jest konstytucyjnym warunkiem tożsamości grupowej (G. Simmel). Oba ujęcia przypisują pojęciu Heimat obok wymiaru wewnętrznego również szczególny wymiar historyczny. Mimo iż termin wyrasta z doświadczenia „ogólnoludzkiego”, podlegał on historycznej ewolucji i odzwierciedla wobec tego procesy społeczne, historyczne i psychiczne; stąd też wynika jego różnorodne zastosowanie i odcienie znaczeniowe.

Liczne przykłady ze słownika braci Grimm świadczą o wielości znaczeń pojęcia Heimat, które obejmuje zarówno rodzinny dom, krainę we własnym regionie czy nawet „ojczyznę niebieską” (P. Gerhardt). Istnieje również definicja – istotna też pod względem prawnym – która pojęcie to sytuuje w kontekście własności domu i zagrody, a więc ściśle zakreślonej i geograficznie określonej przestrzeni związanej z formującym człowieka doświadczeniem. Ten względnie bliski związek pojęcia Heimat z własnością i posiadaniem znajduje odzwierciedlenie między innymi w przepisach Heimatrecht, które obowiązywały w krajach niemieckich jeszcze w drugiej połowie XIX wieku. Jeśli ktoś posiadał ziemię w danej gminie, automatycznie przysługiwał mu Heimatrecht, prawo zapewniające zezwolenie na ożenek, osiedlenie się oraz wykonywanie zawodu, a w razie zubożenia wsparcie gminy. Powiązanie Heimatu z materialną własnością, co zarazem oznaczało wykluczenie jednostek nieposiadających żadnej własności (służba, pracownicy najemni, byli żołnierze), określanych jako Heimatlose (bezdomni), wskazuje na historyczny charakter tego pojęcia. Oddaje ono sposób myślenia „posiadających” warstw społeczeństwa, w szczególności mieszczaństwa i ziemiaństwa. Takie oparte na własności i zróżnicowaniu pojmowanie Heimatu stało się źródłem późniejszych ideologicznych przekształceń pojęcia (przedstawianie proletariatu jako vaterlandslose Gesellen – czeladników bez ojczyzny, uzależnienie praw wyborczych od statusu majątkowego, nienawiść do obcych i Heimatverteidigung – obrona Heimatu). Heimatrecht gwarantował wprawdzie prawo do zapomogi, ale zarazem nierzadko funkcjonował jako zasada wykluczenia (H. Bausinger), zwłaszcza tam, gdzie Heimat oznaczał formę przedpaństwową, jaką była gmina (R. König), której zresztą w Niemczech i w Szwajcarii do dzisiaj przysługuje specjalny status. Dopiero Deklaracja Praw Człowieka ONZ z 1948 roku, głosząc zasadę swobody przemieszczania się i prawa powrotu do ojczyzny, związała Heimatrecht z egzystencją jednostki, a nie ze szczególnym statusem prawnym miejsca lub stanem posiadania.

Pojęcie Heimat w historii europejskiej myśli nowożytnej

Na zmiany znaczeniowe pojęcia Heimat w ostatnich stuleciach dziejów Europy, w szczególności dziejów Niemiec, wpłynęły różne czynniki, jak na przykład powstanie nowożytnych państw terytorialnych. Ich rozwój, zapoczątkowany w okresie wczesnego absolutyzmu (G. Oestreich) i zakończony programem narodowego zjednoczenia w XIX i na początku XX wieku (Grecja, Włochy, Polska, Niemcy), wpłynął na wzajemną relację pojęć Heimat i Vaterland (łac. patria). O ile Heimat początkowo oznaczał konkretne, działające na uczucia miejsce życiowych związków danego człowieka, o tyle wraz z rozszerzaniem zasięgu terytorialnego nowoczesnych państw, administracyjnym ujmowaniem i ograniczeniem rozmaitych kultur ludowych oraz niwelowaniem różnic regionalnych za pośrednictwem silnego ześrodkowania politycznego i społecznego, Heimat stał się pojęciem wąskim, „prywatnym”, a Vaterland pojęciem szerszym, „politycznym”. Ważnym ideologicznym działaniem ruchów narodowych było przełożenie wartości emocjonalnej z pojęcia Heimat na pojęcie Vaterland (np. pieśni, legendy narodowe, historyczne święta, lokalni bohaterowie, obyczaje) i wiążące się z tym przesunięcie potencjału społecznej aktywizacji.

Ładunek emocjonalny pojęcia Heimat jest ponadto ściśle związany z odkryciem i zdefiniowaniem krainy jako przestrzeni doświadczania siebie i strefy ochronnej subiektywności (J. Ritter). Odkrycia tego dokonał w Europie renesans, a upowszechniło je filantropijne oświecenie oraz romantyzm. Dopiero zmiana w podejściu do natury (W. Flemming), odczuwalna w malarstwie, muzyce i literaturze (J.-J. Rousseau, Werter Goethego), przyczyniła się w połączeniu z rekreacją i narodzinami turystyki do tego, że dzięki pedagogice, krajoznawstwu i „stowarzyszeniom ziemi ojczystej” przedstawiciele mieszczaństwa (a później i innych warstw) zaczęli postrzegać siebie jako część rodzimego środowiska naturalnego i egzystencjalnego.

Obie tendencje rozwojowe przyspieszyły czynniki związane z powstaniem społeczeństw przemysłowych: wzrost mobilności geograficznej i społecznej, zanik wiejskich form życia na skutek urbanizacji oraz przesunięcie akcentów w branżach produkcyjnych (z rolnictwa na pracę w przemyśle, a następnie na sektor usług). Przyczyniło się do tego także planowanie przestrzenne, zagospodarowywanie krajobrazu, obszarów mieszkaniowych i projektowanie form życia w powiązaniu z innymi rodzajami pracy i spędzania wolnego czasu oraz ze zmienioną infrastrukturą. W ten sposób pojęcie Heimat znalazło się w obszarze stworzonych przez społeczeństwo przemysłowe pojęć służących kompensacji lub krytyce, w których wyraża się poszukiwanie orientacji, przeciwwagi, a także rozwiązań (niekiedy pozornych) przez społeczeństwa i jednostki znajdujące się w stanie niepokoju. Heimat symbolizuje przeciwieństwo industrializacji i urbanizacji; zwłaszcza (drobno)mieszczańska perspektywa utożsamia Heimat z tradycyjnymi formami życia na wsi – ruch upowszechniania sztuki ludowej (Heimatkunstbewegungen) występował przeciw odbieranemu jako „dekadencja” modernizmowi, Heimatkunde, czyli krajoznawstwo znamionował w tym okresie hołudujący przeszłości, „starofrankoński” charakter, co pozwoliło uzasadnić zastąpienie tego przedmiotu nauczania w latach siedemdziesiątych XX wieku przez naukę o środowisku.

Kompensacyjna i ideologizująca funkcja pojęcia Heimat była wyraźnie czytelna w ideologii nazistowskiej. Narodowy socjalizm akcentował przede wszystkim zawarte w tym pojęciu odwołania do przeszłości, aczkolwiek na skutek partyjnej dyktatury, a także z racji jego tendencji centralistycznych z jednej i ekspansjonistycznych z drugiej strony, oraz zglajszachtowania interesów przemysłu i gospodarki zbrojeniowej, daleko mniej sprzyjał Heimatowi, niż na ogół się przyjmuje. Afektywny aspekt Heimatu dawał emocjonalne schronienie grupom społecznym zagubionym w zmieniającym się od XIX wieku społeczeństwie przemysłowym i jego coraz bardziej abstrakcyjnech strukturach (urbanizacja, gospodarka rynkowa, ruchliwość społeczna, unaukowienie), tak więc ludzie ci poszukiwali całościowej, intuicyjnej i możliwie prostej orientacji. Także rozwijające się wówczas środki masowego przekazu oraz rozszerzone procesy edukacyjne (powszechny obowiązek szkolny, „Deutsche Bewegung” i krajoznawstwo w szkołach) odegrały decydującą rolę w propagowaniu idei i emocji związanych z Heimatem. Wszystko to prowadziło do znacznego upolitycznienia pojęcia Heimat w kontekście pierwszej wojny światowej, a zwłaszcza w obliczu kryzysowych doświadczeń okresu międzywojennego. Nazistowska propaganda wojenna, obronna i rasistowska nawiązywała do tego hasłami w rodzaju: Blut und Boden (krew i ziemia), Heimatfront (front ojczyźniany) albo Heimatverteidigung (obrona ojczyzny).

Przemiany rozumienia pojęcia Heimat w RFN

W społeczeństwach uprzemysłowionych pojęcie Heimat funkcjonuje nie tylko w kontekście regresu, co jako jeden z pierwszych jeszcze w czasie faszyzmu zauważył E. Bloch, zainspirowany przez ruch młodzieżowy i organizację Wandervögel (Wędrowne Ptaki). Jednak po drugiej wojnie światowej dominowało początkowo regresyjne pojmowanie Heimatu, jako że wiązał się on (np. w formie filmu czy powieści) z zaspokajaniem potrzeb masowej konsumpcji (co już w XIX wieku było obecne w literaturze o tematyce wiejskiej, biorąc pod uwagę uwarunkowania regionalne, edukacyjne czy klasowe). Z drugiej strony w ramach festynów, stowarzyszeń miłośników strojów ludowych czy stowarzyszeń turystycznych Heimat stawał się elementem gospodarczego wykorzystania niezurbanizowanych i nieuprzemysłowionych okolic i związanych z nimi form egzystencji. Szczególna sytuacja w powojennych Niemczech (wykorzenienie na skutek ucieczek i wypędzeń) przyczyniała się zarazem do politycznej instrumentalizacji pojęcia Heimat przez związki wypędzonych i stowarzyszenia ojczyźniane, które za swój najważniejszy cel polityczny uznały „prawo do ojczyzny” (Recht auf Heimat). W latach sześćdziesiątych pojawił się nowy, krytyczny nurt zajmujący się pojęciem Heimat. Ideowe inspiracje czerpał on z dążeń o uzyskanie regionalnej autonomii (Korsykanie, Baskowie, Katalończycy, Szkoci), zrodzonych w centralistycznych krajach Europy (Francja, Hiszpania, Wielka Brytania), a pozostaje w ścisłym związku z rosnącą świadomością ekologiczną w obliczu postępującej degradacji środowiska naturalnego (np. protesty przeciwko budowie elektrowni atomowych, autostrad i innych wielkich rozwiązań komunikacyjnych). Uwzględniając fakt, iż związki kształtujące się w polityce i społeczeństwie stają się coraz bardziej abstrakcyjne, postawa ta wyraża rosnącą potrzebę większych grup ludności, by własne otoczenie postrzegać w optyce bliskości. W tym kontekście powstała również nowa definicja pojęcia Heimat: nie odnosi się już ono do romantycznie wyidealizowanych uczuć hołdujących głównie przeszłości – które tylko w odosobnionych przypadkach sięgają do współczesności – lecz oznacza „konkretną utopię”, tzn. pewną pożądaną strukturę gminy czy okolicy. Ujęcie to nie wyklucza wprawdzie tradycji, jednak zasadniczym celem nie jest już konserwowanie jej wyizolowanych elementów, lecz przede wszystkim aktywne przekształcanie naznaczonej anonimowością wspólnoty, co umożliwić ma powstanie przyjacielskich i dobrosąsiedzkich stosunków oraz zapewnić wszystkim możliwość swobodnego rozwoju. Takie rozumienie pojęcia Heimat rozwinęło się w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, m.in. w obrębie inicjatyw obywatelskich, i doprowadziło do powstania nowych form planowania przestrzeni miast i wsi, przy czym zjawisku temu towarzyszyło odrodzenie dialektów i innych lokalnych i regionalnych form folkloru. Nowa definicja pojęcia Heimat objęła więc również niektóre dawne jego aspekty i można zaobserwować – np. w obliczu problemów ekologicznych – nieznane wcześniej koalicje ugrupowań konserwatywnych i inicjatyw o krytycznych zapatrywaniach, które zmierzają do stworzenia korzystnych i przyjaznych dla środowiska warunków życia.

Jednakże pod wpływem gospodarczych i politycznych ograniczeń lat dziewięćdziesiątych XX wieku doszło i tutaj do zawężenia bądź transformacji owej początkowej różnorodności, co sprawiło, że dzisiaj do pojęcia Heimat niejednokrotnie odwołują się już tylko firmy turystyczne lub wzorce rozpowszechniane przez media (prezentacje piosenek ludowych itp.). Jeśli jednak odwołanie do ojczyźnianych tradycji (w sensie lokalnych lub regionalnych odmienności) konfrontowane jest z dążeniami, w których odwołania te formułuje się na gruncie praw człowieka lub w ramach nowoczesnego pluralizmu, wybuchają stare i nowe kwestie sporne (np. między ludnością zasiedziałą a napływową lub między różnymi grupami interesów a środowiskami konsumpcjonistycznymi). W wyniku tego na dyskusję o Heimacie nakładają się inne spory, zarówno polityczne, jak i społeczne.

Trwały natomiast okazał się kierunek polityki kulturalnej poszczególnych landów, która odwołuje się do Heimatu lub regionu (regionalne książki popularyzatorskie, imprezy „lato w regionie” i inne lokalne programy promocji kultury, często powiązane z turystyką), a także kultury w ogóle. Pierwsze tego rodzaju tendencje, które zmierzały do wyparcia wzorców odczytywania literatury i kultury ojczyźnianej, lansowanych przez nazistów i odzwierciedlających dawne narodowoniemieckie wizje „ludów i plemion”, ujawniły się już w latach siedemdziesiątych XX wieku (w utworach F. X. Kroetza, P. Handkego, G. Fuchsa, L. Felsa). Ich najwyższym osiągnięciem był szeroko uznany film E. Reitza z 1984 roku. Dzisiaj związki z regionem lub podteksty wynikające z lokalnej przynależności i doświadczeń zajmują centralne miejsce zarówno w literaturze ogólnoniemieckiej (G. Grass, S. Lenz, M. Walser, W. Kempowski), jak i twórczości specyficznej dla regionu (np. poeci dialektów oraz autorzy z Nadrenii, Westfalii, Szwabii, Brandenburgii czy Saksonii). Dlatego też dialektyczny stosunek Heimatu do państwa (Reich) albo ojczyzny (Vaterland), który zilustrował L. Harig w kontekście Kraju Saary („Saarlandczyk jest albo w domu, albo w Niemczech”), pełni dzisiaj ważną rolę – bardziej na obszarze kultury niż polityki – również w nowej RFN, podkreślając wynikającą z federalizmu oraz dawnej historii obecność Niemiec w międzynarodowych układach jako pewnego rodzaju pendant względnie kompensację.

Manipulacja pojęciem „Heimat” w NRD

Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (SED) od początku instrumentalizowała ideologicznie i politycznie pojęcie Heimat, które w ten sposób podlegało doktrynalnym zmianom oficjalnej państwowej ideologii. W latach pięćdziesiątych określono je jako „reakcyjny” wzór orientacji służący mieszczańskiemu „partykularyzmowi”, czego wyrazem na płaszczyźnie społecznej było rozwiązywanie wielu stowarzyszeń ziemi ojczystej i grup pielęgnujących regionalne tradycje lub świadome pozbawianie ich znaczenia. Ważną cezurą stała się reforma administracyjna z 1952 roku, która wraz ze zniesieniem landów (oraz ich podziału na powiaty) zlikwidowała istotne podmioty tożsamości kulturowej i historycznie ukszłtowanej świadomości regionalnej. Również na lata pięćdziesiąte XX wieku datują się jednak pierwsze próby stworzenia tożsamości NRD-owskiej, która miała tworzyć podstawy nowego, socjalistycznego ujęcia Heimatu. Za pośrednictwem inicjatywy podjętej przez organizację młodzieżową FDJ, skupiającą młodych ludzi w „centralnych ośrodkach młodzieżowych” celem „wspólnego działania na rzecz młodej republiki”, w latach sześćdziesiątych XX wieku partia propagowała stworzenie jednolitej socjalistycznej „obyczajowości” (np. socjalistyczne nadawanie imienia czy socjalistyczne śluby), która miała ludziom umożliwić utożsamianie się w sferze prywatnej z socjalistycznym państwem. Dopiero jednak po przejęciu przez E. Honeckera funkcji pierwszego sekretarza Komitetu Centralnego SED (1971) idea „socjalistycznego Heimatu” nabrała zasadniczego znaczenia, przy czym miarodajne było tu pojęcie „socjalistycznego Vaterlandu NRD” i „socjalistycznego narodu niemieckiego” (reprezentowanego przez „lud państwa NRD”). W tym kontekście, a także w obliczu narastających trudności gospodarczych i coraz większej liczby podań o wyjazd, w latach osiemdziesiątych XX wieku nastąpiło kolejne przewartościowanie pojęcia Heimat. Państwo zaczęło stopniowo promować „odkryte na nowo” tradycje regionalne w kontekście ich funkcji wiązania z ziemią rodzinną i kształtowania tożsamości. Aczkolwiek w NRD nastąpiła całkowita socjalizacja trzech pokoleń, to jednak tylko niewielka część społeczeństwa odczuwała rodzimą więź z NRD (jako państwem). Dla przeważającej większości więź z Heimatem rodziła się w sferze prywatnej (przyjaciele, rodzina, związki działkowców, miejsce zamieszkania). Ta prywatno-środowiskowa więź z Heimatem była nierzadko powodem pozostania w NRD pomimo warunków politycznych, które oznaczały opresję i ograniczenia. Pojęcia „socjalistyczny Heimat” i „NRD-owska tożsamość” pozostały natomiast w przeważającej mierze ideologicznymi postulatami. Całkowity brak ich znaczenia ujawnił się w momencie stopniowego rozpadu władzy SED pod koniec 1989 roku, kiedy po 37 latach pozapaństwowej egzystencji historyczne więzi terytorialne okazały się na tyle żywe, że natychmiast pojawiły się pierwsze postulaty odtworzenia landów zniesionych w 1952 roku. Doszło do tego w 1990 roku wraz ze zjednoczeniem Niemiec, a odnowa struktur federalnych istotnie podbudowała regionalną świadomość oraz gotowość do tworzenia i promowania regionalnej tożsamości. Dopiero niedoceniane początkowo trudności przystosowawcze nowych krajów związkowych na obszarze kultury, a przede wszystkim gospodarki, wywołały nostalgiczną „wtórną tożsamość NRD-owską”.

Pojęcie Heimat w kontekście rozwoju gospodarczego i politycznego od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku

Współcześnie można wyróżnić cztery znaczące aspekty pojęcia Heimat i związanych z nim idei, które wskazują na związki i procesy dokonujące się nie tylko w Niemczech, ale także w innych społeczeństwach europejskich na początku XXI wieku:

  1. Polityczne dążenia integracyjne (Unia Europejska) i globalizacja na tyle wzmocniły świadomość i potrzebę przejrzystych, bliskich kontekstów, że rosnącym zainteresowaniem cieszy się orientacja regionalna, a nawet dążenia do regionalnej autonomii. W związku z tym z jednej strony pojawiło się na nowo zainteresowanie utraconymi stronami rodzinnymi (choćby Niemców wypędzonych z Europy Wschodniej i Środkowowschodniej, ale również z perspektywy unicestwionego w wyniku nazistowskich zbrodni Heimatu europejskich Żydów, a mianowicie sztetli na Bukowinie czy w Galicji), z drugiej zaś ożywiła się dyskusja wokół znaczenia koncepcji Heimatu w kontekście nowych uchodźców i ich integracji.

  2. Kolejny aspekt stanowią powszednie, pojawiające się w kulturze regionalnej kulturowe lub indywidualne odniesienia do pełnych sprzeczności i eklektycznych idei Heimatu. Chodzi tu o atrakcyjność stowarzyszeń ziemi ojczystej, stowarzyszeń historycznych, parków krajoznawczych oraz mnogość publikacji biograficznych, zbiorów listów, dzienników i wspomnień, w których Heimat funkcjonuje zarówno jako przestrzeń doświadczeń, jak i punkt odniesienia.

  3. Wiąże się z tym znaczenie gospodarcze idei Heimatu oraz struktur regionalnych, czego wyrazem jest popularyzacja istniejących tradycji, a także odkrywanie na nowo tradycyjnych odniesień; zajwisko to obejmuje zarówno „koncerty ludowych szlagierów”, reklamę turystyczną i kuchnię regionalną, jak i festyny czy imprezy (np. „spektakle średniowieczne”).

  4. I wreszcie w związku z nowo powstającymi nurtami i grupami radykalnej prawicy odnotować można odrodzenie niemieckonarodowych i nazistowskich idei Heimatu, bazujących na przemocy i obronie przed obcymi („Niemcy dla Niemców”), w których punktem ciężkości jest walka i obrona Heimatu.

Współcześni badacze pojęcia Heimat zwracają uwagę, że nie należy pojmować go jako pasywnego postrzegania stanu uczuć, lecz widzieć w nim środek i cel aktywnego sporu o kształt warunków odpowiadających godności człowieka. W takim ujęciu pojęcie Heimat nie ogranicza się do wąskiej lokalności czy przeszłości (z pewnością nie określa czegoś „typowo niemieckiego”), lecz zyskuje wymiar „ruchomego Heimatu” (J. Améry) i struktury otwartej, ukierunkowanej na dialog z kimś „obcym” oraz umożliwiającą mu intergrację. Według H. Bausingera w naszych miastach i wsiach istnieje dziś „dość pewne kryterium, które pozwala sprawdzić, czy Heimat w dalszym ciągu oznacza stojący otworem rezerwuar pięknych tradycji, czy też stanowi ideę tworzenia warunków odpowiadających godności człowieka. Tym kryterium jest sposób obcowania z cudzoziemskimi współobywatelami. Jeśli brakuje dla nich miejsca, to wówczas takie rozumienie Heimatu jest zbyt wąskie, nawet jeśli stroi się w historyczne rekwizyty”.

Z niemieckiego przełożyła Anna Zinserling

Źródło: Brockhaus – Die Enzyklopädie, 24 tomy, wyd. 20, poprawione, Leipzig, Mannheim, F.A. Brockhaus 1996-99.