Cmentarze żydowskie na Pomorzu Zachodnim. Stan zachowania, problemy konserwatorskie (1)

Każda forma pamięci i czci jest pożądana, byle tylko nie dać przystępu zobojętnieniu”.

Stanisław Vincenz, Wspomnienie o Żydach kołomyjskich

Cmentarze (2)

Jedynym z materialnych dowodów potwierdzających obecność społeczności na danym obszarze są miejsca pochówku. W województwie zachodniopomorskim udało się jak dotąd zidentyfikować 68 cmentarzy żydowskich.

Cmentarz po hebrajsku określa się mianem bet-ha-kwarot (dom grobów, mogił), bet-ha-chajim (dom życia), bet ha-olam (dom wieczności). Nazwy te odzwierciedlają wiarę w życie wieczne, powrót do ojców i Boga. W średniowiecznej niemczyźnie pojawiają się określenia Judensand lub Sandhof (żydowskie piaski), a także Judenkirchof (cmentarz żydowski), które dotrwało do naszych czasów. W języku polskim używano terminów kirkut (kierkut, kierkow, kirchan) i okopisko.

Zgodnie z nakazem religijnym Żydzi od najdawniejszych czasów grzebali swoich zmarłych stawiającym im na grobach macewy (od hebrajskiego nacaw ‘być postawionym, stać’), określane w Septuagincie jako stele, litos, snopos a w Wulgacie titulus, lapis, statuae, zaś w języku polskim pomnik, słup, stela, kamień.

Zarówno płytę ustawioną pionowo (charakterystyczną dla cmentarzy Żydów aszkenazyjskich), jak i poziomo (środowisko Żydów sefardyjskich) określa się mianem macewa. Oznaczała ona miejsce nieczyste i była dla kapłanów znakiem, aby nie zbliżali się doń z uwagi na wymóg zachowania rytualnej czystości. Nagrobek był zabezpieczeniem miejsca spoczynku zwłok i oznakowaniem grobu. Był wyrazem czci dla zmarłego i znakiem pamięci dla potomnych. Stawiano go najpóźniej w rok po śmierci, sytuując na osi wschód-zachód (w kierunku Jerozolimy). Pochówkiem zajmowały się gminne bractwa pogrzebowe (Chewra Kaddisza).

Religia i tradycja żydowska zakłada sakralność i wieczystą nienaruszalność miejsc spoczynku zwłok. Oznacza to, że w odniesieniu do miejsc pochówku i cmentarzy obowiązuje zakaz naruszania, likwidacji bądź przeznaczania ich na inne cele. Kirkut jest miejscem świętym, a najważniejsze są spoczywające w ziemi szczątki ludzkie. Materialne znaki nagrobne nie mają większego znaczenia. W wypadku zapełnienia cmentarza był on powiększany o sąsiadujące nieruchomości (cmentarz w Szczecinie), bądź istniejące pole grzebalne pokrywano 1,5 m warstwy ziemi (cmentarz w Widuchowej).

Religia żydowska uznaje miejsce pochówku za sacrum i nie zna pojęcia likwidacji cmentarza. Nie zezwala na inne, poza grzebaniem zmarłych, użytkowanie terenu raz przeznaczonego na pochówek. Z nakazów religii wynika obowiązek szanowania cmentarzy. Nie wolno wykorzystywać znajdujących się tam ziemi i trawy. Kirkut zazwyczaj sytuowano w odległości 50 łokci (25 m) od najdalej położonego domu w osadzie.

Cmentarz, obok synagogi, łaźni rytualnej (mykwa) i szkoły religijnej, jest jednym z głównych elementów konstytuujących istnienie i funkcjonowanie gminy żydowskiej. Zdarzało się, że przez dłuższy czas lokalna społeczność korzystała z cmentarzy w innych miejscowościach (tak było np. z gminą szczecińską, która założona została w 1816 roku i początkowo chowała swoich zmarłych na cmentarzu w Gryfinie). Na terenie kirkutów lokowano domy przedpogrzebowe (hebr. Bet Tahara – dom oczyszczenia), zachowane w Moryniu i Szczecinku, w Szczecinie zachował się budynek obsługi cmentarza (administracja, dom ogrodnika).

Prawo (3)

Problem zapewnienia ochrony prawnej cmentarzom żydowskim nie istniał, dopóki pozostawały one własnością opiekujących się nimi i żyjącymi w sąsiedztwie gmin wyznaniowych. Sytuacja zmieniła się po drugiej wojnie światowej. Ogromna większość nieruchomości gmin żydowskich stała się tzw. mieniem opuszczonym i porzuconym, przejętym przez Skarb Państwa (ustawa z 6 maja 1945 roku o majątkach opuszczonych i porzuconych). W 1991 roku nowela do ustawy z 31 stycznia 1959 roku o cmentarzach i chowaniu zmarłych stała się instrumentem ochrony także dla cmentarzy żydowskich (art. 6 ust. 2: „Decyzję o użyciu terenu cmentarnego, będącego uprzednio cmentarzem wyznaniowym Kościoła katolickiego lub innego Kościoła albo związku wyznaniowego, na inny cel wydaje się po zasięgnięciu opinii właściwej władzy tego Kościoła lub związku wyznaniowego, co do sposobu oznaczenia i upamiętnienia terenu pocmentarnego”). Ustawa z 20 lutego 1997 roku o stosunku państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczpospolitej Polskiej umożliwia restytucję nieruchomości, stanowiących własność gmin żydowskich; także na terenie Ziem Zachodnich i Północnych. Biorąc pod uwagę niewielką liczebnie społeczność żydowską w RP, restytucja nie obejmie zapewne większości opuszczonych cmentarzy na terenie Polski, w tym na terenie Pomorza Zachodniego.

Najcenniejsze cmentarze wpisywane są do rejestru zabytków (dotyczy to obiektów najstarszych, z zachowanymi nagrobkami, o czytelnym, nie przekształconym układzie przestrzennym etc.) na podstawie ustawy z 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Zgodnie z art. 6 ust.1 pkt 1 lit. f: „ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania, cmentarze”. Obecnie do rejestru zabytków wpisanych jest osiem cmentarzy w miejscowościach Banie, Cedynia, Człopa, Mirosławiec, Rusko, Świdwin i Tuczno z terenu województwa zachodniopomorskiego. Kolejne obiekty zakwalifikowane do rejestru zabytków to cmentarze w Boleszkowicach, Józefinie, Moryniu, Pełczycach, Szczecinie i Widuchowej.

W wypadku cmentarzy żydowskich, które nie będą wpisane do rejestru zabytków, konieczne jest zapewnienie ochrony poprzez zapisy w prawie miejscowym tj. w planach zagospodarowania przestrzennego gmin (ustawa z 27 marca 2003 o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym). Może to być zapis treści: „Teren nieczynnego cmentarza żydowskiego, zakaz zabudowy, konieczność uporządkowania, ogrodzenia i oznakowania”. W przypadku terenów trwale zainwestowanych (zabudowa, drogi etc.) możliwe jest tylko oznakowanie tablicą informacyjną o ich pierwotnym przeznaczeniu.

Problematyka konserwatorska
Inwentaryzacja (4)

Obecnie udało się zidentyfikować 68 cmentarzy żydowskich w województwie zachodniopomorskim. W archiwach służb konserwatorskich oraz Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Warszawie znajdują się karty cmentarzy, opracowane wg jednolitego wzoru. Zawierają one następujące dane: adres, położenie, nazwy, data założenia cmentarza, powierzchnia, dane o najstarszych i najcenniejszych nagrobkach, ewentualna bibliografia, plany etc., charakterystyka poszczególnych elementów cmentarza (ogrodzenie, budowle, nagrobki, mogiły, starodrzew, rozplanowanie), stan zachowania, wnioski i uwagi konserwatorskie. Integralnymi składnikami karty są szkic cmentarza, mapy, dokumentacja fotograficzna.

Znaczna część zachodniopomorskich cmentarzy żydowskich posiada takie opracowania. Konieczna jest aktualizacja części starszych kart. Najnowsze karty opracowane w latach dziewięćdziesiątych XX wieku zawierają inskrypcje hebrajskie wraz z polskim tłumaczeniem. Kirkuty stanowią bogaty materiał badawczy dla historyków, filologów-epigrafów i historyków sztuki. Są świadectwem wielowiekowego bytowania narodu żydowskiego w tym zakątku Europy.

W archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Szczecinie znajduje się cenne opracowanie Jerzego Baranowskiego Cmentarze żydowskie w województwie szczecińskim, mps, PKZ Warszawa 1963. Unikatowa dokumentacja fotograficzna zarejestrowała ponad 40 lat temu stan zachowania kilkunastu cmentarzy. Bogate wówczas w liczne nagrobki cmentarze są ich dzisiaj pozbawione bądź całkowicie zniszczone i zabudowane (Chojna, Gryfice, Myślibórz, Resko, Trzebiatów, Węgorzyno). Konieczne jest opracowanie kart zabytków ruchomych dla najstarszych i najcenniejszych nagrobków (optymalnie dla wszystkich zachowanych), zawierających następujące dane: wymiary, materiał, charakterystyka stanu zachowania, charakterystyka form i symboliki, treść napisu w języku hebrajskim i polskie tłumaczenie oraz fotografię. Opracowania te dadzą materiał pozwalający określić wartość artystyczną i historyczną obiektów sepulkralnych.

Zalecenia konserwatorskie (5)

By sprecyzować zalecenia ochrony konserwatorskiej niezbędny jest podział obiektów na trzy grupy:

  1. Cmentarze, na których zachowały się nagrobki:

    • in situ (w miejscu),

    • z nagrobkami ustawionymi na nowo (np. cmentarz w Szczecinie czy w Kołobrzegu tzw. pomniki lapidaryjne);

  2. Cmentarze, na których nie zachowały się nagrobki, ale teren nie zmienił przeznaczenia;

  3. Cmentarze zabudowane, trwale zainwestowane.

Zalecenia konserwatorskie odnośnie obiektów III grupy to: wykonanie dokumentacji i oznakowanie terenu, dla II poza poprzednimi, dodatkowo ogrodzenie i uporządkowanie terenu wraz z pielęgnacją zieleni komponowanej, zaś dla I te same, co dla II oraz ustawienie, oczyszczenie i konserwacja nagrobków.

Wnioski

Wobec ogromu strat, jakie poniosła kultura żydowska w Polsce i w Europie, zachowane cmentarze są jedynym z niewielu autentycznych śladów istnienia gmin żydowskich. Nie miejsce tu na pytanie, dlaczego wiele z synagog i cmentarzy, ocalałych z czasów nazistowskiej nocy zostało zabudowanych, zniszczonych, zdewastowanych. Znajdzie się zapewne wiele odpowiedzi, historyków, socjologów czy psychologów. Ale, żadna z nich nie da usprawiedliwienia, nie ukoi ran w duszy i w krajobrazie.

Groß Neuendorf, 17 czerwca 2007, seminarium „Żydzi na polsko-niemieckim pograniczu – po śladach”



(1) Tekst niniejszy jest skróconą wersją referatu wygłoszonego na międzynarodowej konferencji: „Żydzi na Pomorzu Zachodnim w XIX i XX wieku oraz ich sąsiedzi. Prusko-niemiecki patriotyzm. Holocaust. Miejsce w społeczeństwie socjalistycznym” w Słupsku 8-9. maja 2006 roku, zorganizowanej przez Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku i Instytut Historii i stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego. Materiały konferencyjne wydane zostaną w 2007 roku przez Wydawnictwo DiG w Warszawie.

(2) M. Krajewska, Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia, „Polska Sztuka Ludowa”, 1989, nr 1-2; J. Jagielski, Cmentarze żydowskie w Polsce, Studia z dziejów Żydów w Polsce. T. 1, Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 1995; F. M. Rosiński, Stosunek Izraela do zmarłych według Starego Testamentu, w: Studia z dziejów kultury żydowskiej w Polsce, t. 2. Cmentarze żydowskie, Wrocław 1995; A. Trzciński, Symbole i obrazy. Treści symboliczne przedstawień na nagrobkach żydowskich w Polsce, Lublin 1997.

(3) E. Bergman, Wybrane problemy zarządzania dziedzictwem kultury żydowskiej w Polsce, w: Problemy zarządzania dziedzictwem kulturowym, pod red. K. Gutowska, Warszawa 2000.

(4) W publikacji materiałów konferencji w Słupsku zamieszczony będzie tabelaryczny wykaz cmentarzy z określeniem ich walorów, stanu zachowania i zaleceniami konserwatorskimi. Wykaz jest pierwszym tego typu, wymaga zatem uzupełnień i weryfikacji. Zob. też: R. Korek, Szkice o trzebiatowskich Żydach, w: Żydzi szczecińscy, op. cit.; J. Mieczkowski, Historia żydowskiego cmentarza w Szczecinie, „Wędrowiec Zachodniopomorski, nr 6/2002. Zob. też: P. Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990; Z. Czajkowski, Żydzi w dziejach Świdwina, w: Nekropolie, Kirkuty. Cmentarze. Materiały konferencyjne, Szczecin 2002; J. Gajowniczak, Historia cmentarzy dolickich, tamże; K. Kontowski, Cmentarze sławieńskie, tamże; A. Szutowicz, G. Sopiński, M. Twardowski, G. Górecki, Żydzi w Pełczycach, „Wędrowiec Zachodniopomorski”, nr 19/2006; J. Leszczełowski, Czas pogardy w Złocieńcu. O złocienieckich Żydach, „Wędrowiec Zachodniopomorski”, nr 20/2006.

(5) Problemy ochrony i konserwacji cmentarzy żydowskich w Polsce. Materiały z konferencji, „Studia i Materiały. Cmentarze”, z. 2, Zarząd Ochrony i Konserwacji Zespołów Pałacowo-Ogrodowych, Warszawa 1992. Zob. też: D. Walerjański, Cmentarze żydowskie w województwie katowickim-historia, stan zachowania, problemy ochrony, „Ochrona Zabytków”, 1998, nr 3.