Między zapomnieniem a pamięcią

O żydowskich śladach we wsi Groß Neuendorf (Oderbruch)

Do mitu regionu Oderbruch przynależą hasła tolerancji religijnej i azylu dla prześladowanych religijnie uciekinierów z odległych ziem. Odnosi się to głównie do osadników należących do mniejszości religijnych, którzy przybyli na te ziemie w trakcie kolonizacji. Pomija się przy tym najczęściej żydowskich mieszkańców. Podjęcie tematu żydowskiego życia w tym regionie może w pierwszym momencie wydawać się nieco dziwne. Po pierwsze, nie ma tu dzisiaj aktywnej obecności Żydów, a po drugie ślady żydowskie stają się widoczne dopiero wtedy, gdy dokładnie przyjrzeć się poszczególnym miejscom. Ponadto obecność Żydów w powszechnej wyobraźni wiąże się raczej z obszarami miejskimi niż ze wsią. Znane są ważne dawne gminy żydowskie w Poczdamie czy Berlinie, gdzie turyści mogą dzisiaj zwiedzać wspaniałą Nową Synagogę, wielki cmentarz żydowski w dzielnicy Weißensee czy żydowską dzielnicę Scheunenviertel. A jednak warto i tym okolicom poświęcić nieco uwagi. Ostatecznie dobrze wiemy, dlaczego w latach trzydziestych i czterdziestych ubiegłego wieku Żydzi zniknęli z terenu Oderbruch. Nakłada to na nas szczególną odpowiedzialność i szczególne zobowiązania. Ponadto Żydzi odgrywali dość ważną rolę w regionie. Carsten Lieseberg naliczył na terenie dzisiejszej Brandenburgii 40 miejscowości, w których przed 1938 rokiem znajdowały się synagogi lub domy modlitwy. (1) Na terenie Oderbruch synagogi stały we Wriezen, Bad Freienwalde, Seelow, Groß Neuendorfie i Oderbergu, a nieco dalej – w Strausbergu, Münchebergu i Eberswalde. Było to więc znaczące skupisko. Trzeba też pamiętać, że we Wriezen w XIX wieku istniała jedna z największych gmin żydowskich Brandenburgii (2) oraz że oblicze ziem nadodrzańskich kształtowało miasto Frankfurt nad Odrą ze swą ważną gminą żydowską. Istnieje więc kilka powodów, dla których warto przyjrzeć się dawnej żydowskiej obecności w rejonie Oderbruch.

Krótki przegląd dziejów Żydów w pruskiej Brandenburgii

Stan materiałów źródłowych z okresu średniowiecza nastręcza wielu problemów, dlatego też trzeba najpierw sięgnąć do historii pruskiej Brandenburgii, by uzyskać informacje o warunkach życiach Żydów w tym regionie. Niewiele wiemy na temat Żydów w Marchii we wczesnym okresie. Nie poprowadzi nas też dalej często cytowane przez badaczy stwierdzenie Adlera: „Od początków istnienia państwa niemieckiego, od czasów królestwa Karola Wielkiego, Żydzi zawsze zamieszkiwali wśród Niemców” (3), ponieważ interesujący nas obszar stosunkowo późno zasiedlony został przez Niemców. Z przekazów wynika, że pod koniec X wieku w Magdeburgu znajdowali się żydowscy handlarze. Można więc wyjść z założenia, iż w tym czasie „w poszczególnych częściach późniejszej Marchii, przykładowo w Nowej Marchii, na Ziemi Lubuskiej, w Barnimie i na Łużycach mogli osiedlać się Żydzi. (4) Planowa kolonizacja, której towarzyszyło tworzenie sieci miast oraz wytyczanie szlaków handlowych za rządów Askańczyków, sprawiła, iż powstały warunki do osadnictwa żydowskiego. I tak pierwsze źródła, z których dowiadujemy się o obecności Żydów w Brandenburgii, pochodzą z XIII wieku. Wzmiankowane są: Stendal (przed 1267), Frankfurt nad Odrą i Szpandawa (1294) oraz Berlin (1295) (5). Bardzo wcześnie, bo w roku 1247, pojawia się informacja o tak zwanej „cudownej krwi” z Beelitz (6). Nawet jeśli do tego przekazu trzeba podchodzić z ostrożnością, to jednak jest symptomatyczne, że Żydów wymienia się przede wszystkim w związku z oskarżeniami i prześladowaniami. W następnych stuleciach dzieje Żydów były niezwykle zmienne – osadnictwo, przyznawanie przywilejów, prześladowania i wypędzenia.

Do poważnych napaści, ekscesów i wypędzeń Żydów doszło przykładowo w XIV wieku, po okresie szalejącej w Europie zarazy. Obwiniano ich wówczas o zatruwanie studni. Mimo to nadal pozostawali w Brandenburgii, np. w Prenzlau, aczkolwiek magistratowi przedłożone zostało wyraźne żądanie ich wydalenia. (7) Powtórne przyjmowanie Żydów możliwe było z reguły jedynie na ograniczony okres czasu i po uiszczeniu opłat ochronnych. Dlatego też w badaniach mówi się o tak zwanych Schutzjuden (Żydach chronionych). Schutzjude było określeniem stosowanym wobec Żydów, którzy posiadali przyznane przez panującego przywileje, zapewniające im możliwość zamieszkania i zarobkowania po uiszczeniu stosownych podatków. (8) Źródłem zarobkowania był przede wszystkim handel. Wspomnieć tu trzeba też lichwę, drobny handel, handel zwierzętami domowymi, rybami i bydłem, jak również udzielanie pożyczek. (9) Wraz ze wzmożonym zapotrzebowaniem na kredyty rosło znaczenie Żydów w charakterze wierzycieli. Zarazem zwalczano ich jako wrogów religijnych. (10) Zwłaszcza stany prowadziły energiczne prześladowania Żydów, natomiast ich obecność leżała w interesie księcia. Byli oni dlań źródłem dochodów, a prowadzony przez nich handel ożywiał gospodarkę. Sprowadzali oni ponadto do kraju pożądane dobra luksusowe z zagranicy. Listy ochronne zapewniały bezpieczeństwo jednak tylko w ograniczony sposób, tak więc co jakiś czas powtarzały się prześladowania i wygnania. Na przykład w 1510 roku w Berlinie stracono 38 Żydów pod zarzutem bezczeszczenia hostii i mordów na dzieciach; wówczas też zapadło postanowienie o wygnaniu wszystkich Żydów z Brandenburgii. (11) Książę jednak nadal udzielał przywilejów. Przykładowo w 1539 roku polskim Żydom wolno było uprawiać handel w Brandenburgii. Frankfurt nad Odrą był wówczas ważnym punktem przeładunkowym w handlu między Wschodem i Zachodem. (12)

W tamtych czasach karierę robili tak zwani faktorzy lub Żydzi dworscy. Byli to „żydowscy przedsiębiorcy, do których zadań należało pośrednictwo kredytowe, sprowadzanie towarów oraz służba dyplomatyczna na rzecz dworów książęcych i królewskich. Z tytułu owych zajęć cieszyli się oni zaufaniem książąt i królów, pozostając jednak zarazem w pełnej od nich zależności”. (13) Przykładowo w Marchii znaczne wpływy zdobyli Michael von Derenburg i mistrz menniczy Lippold. (14) Kiedy w 1571 roku książę Joachim II zmarł w zagadkowych okolicznościach, Lippolda oskarżono o trucicielstwo i czary, a następnie stracono. Jednocześnie Żydzi ponownie wygnani zostali z Marchii. (15) Była to ważna cezura w żydowskiej historii Brandenburgii, ponieważ przez prawie sto lat Żydzi oficjalnie nie byli obecni w Marchii, aczkolwiek odnotować można było nadal pewną ich liczbę. W 1620 roku polscy Żydzi ponownie otrzymali przywilej prowadzenia handlu w Nowej Marchii i Frankfurcie nad Odrą. Frankfurt był ważnym centrum targowym, a do historii targów Żydzi „nawet w okresie wojny trzydziestoletniej wnieśli pozytywny wkład”. (16) Targi frankfurckie napędzały rozwój gospodarki w Brandenburgii i były ważnym źródłem finansowym dla fiskusa.

W roku 1671 książę Fryderyk Wilhelm, zwany Wielkim Księciem, udzielił w Brandenburgii azylu pięćdziesięciu żydowskim rodzinom z Wiednia. Fakt ten uznany został za początek współczesnej historii żydowskiej w Brandenburgii i jest elementem zjawiska określanego dzisiaj ogólnie jako pruska tolerancja. Chodziło tu o rodział polityki państwowej i konfesyjnej. Pruska Brandenburgia uchodzi z tego powodu za wzorcowy kraj wolności religijnej. W tym miejscu narzuca się tu pytanie, czy brandenburscy władcy po wspomnianych stu latach nastawieni byli przyjaźnie wobec Żydów. Odpowiedź na to pytanie jest negatywna. Wówczas, jak i w trakcie późniejszej kolonizacji, ważną rolę odgrywało planowane zaludnienie regionu Oderbruch, a także określone interesy fiskalne. Julius H. Schoeps pisze na temat wolności wiary i tolerancji: „To nie tylko duch tolerancji religijnej uczynił z Brandenburgii miejsce azylu dla prześladowanych religijnie, ale również mądra, kierująca się określonymi interesami polityka państwa, z której wynikała taka polityka migracyjna”. (17) W drugiej połowie XVII wieku Marchia była zrujnowana po wojnie trzydziestoletniej i bliska upadku. Fryderyk Wilhelm I, zmodernizował państwo, kierując się merkantylizmem. Potrzebni mu byli Żydzi jako kupcy, przedsiębiorcy i finansiści. Dlatego nie należy się dziwić, że owe pięćdziesiąt rodzin z Wiednia pochodziło z zamożnego środowiska. Ich prawa były mocno ograniczone, przykładowo nie wolno im było zbudować synagogi. Polityka Wielkiego Księcia i jego następców wobec Żydów kierowała się „podatkowymi i gospodarczymi potrzebami powstającego merkantylistycznego państwa uprzemysłowionego” (18), nie zaś ideami tolerancji i chrześcijańskiej miłości bliźniego.

Powróćmy jednak do wspomnianych pięćdziesięciu rodzin. Nie dysponujemy kompletnym spisem miejscowości, w których ludzie ci się osiedlili. Wzmiankuje się na przykład Beelitz, Brandenburg nad Hawelą, Friesack i Nauen. (19) Jednak obok Berlina głównym miejscem ich osiedlenia był Frankfurt nad Odrą, dokąd trafiło aż dziesięć rodzin. (20) Uzmysławia to raz jeszcze znaczenie miasta w rozwoju rzemiosła w państwie elektorów brandenburskich, z drugiej zaś rolę, jaką odgrywali w tym procesie Żydzi. Mieli wspierać handel i rozwój manufaktur, a zarazem byli niezależnym źródłem dochodów finansowych. Warunki przyjmowania Żydów były początkowo dość nieprecyzyjne i wielokrotnie ulegały zmianom; dotyczyło to na przykład wysokości opłat ochronnych, regulacji urodzeń, zaświadczeń o majątku oraz ograniczenia liczby rodzin żydowskich w poszczególnych gminach. W 1750 roku, za rządów Fryderyka II, wprowadzono podział Żydów przebywających w kraju na sześć kategorii odpowiadających ich społecznej pozycji. (21) Generalnie życie Żydów charakteryzowało się wysokim stopniem reglamentacji i ograniczeń. Zmiany zaszły dopiero w okresie oświecenia, kiedy to popularność zdobywały stopniowo idee tolerancji. (22)

Ważny krok w kierunku emancypacji nastąpił po przełomie w Prusach, po klęsce poniesionej w walce z napoleońską Francją, kiedy to w roku 1812 rząd Hardenberga ogłosił pruski edykt emancypacyjny. Umożliwił on Żydom uzyskanie statusu obywatela pruskiego państwa. W okresie restauracji pojawiły się ponownie rozmaite ograniczenia, jednak formalnie panowało równouprawnienie. Należy wszelako pamiętać, że w różnych częściach Prusach obowiązywały niejednolite przepisy. Sięgały one od nietolerancji i izolacji aż po nieograniczone równouprawnienie polityczne na wzór prawodawstwa francuskiego. W 1815 roku w Prusach istniało co najmniej trzydzieści różnych skupisk żydowskich. Nastąpiły kolejne kroki emancypacyjne i w 1847 roku zniesione zostały ograniczenia ekonomiczne, a w konstytucji z 1848 roku zapisano formalne zrównanie w prawach. (23) Prawnie potwierdzone równouprawnienie Żydzi w Prusach, czy też państwach Związku Północnoniemieckiego, zdobyli w 1869 roku, a po zjednoczeniu Niemiec w 1872 roku również w cesarstwie. (24) Była to oczywiście zasadnicza przemiana wpływająca na społeczną, ekonomiczną i prawną pozycję Żydów. W tym okresie zrodził się jednak nowy rodzaj wrogości oraz ugruntowało się pojęcie antysemityzmu. Wiemy, że zakończyło się to katastrofą Holocaustu. Zagłada europejskich Żydów doprowadziła również do kresu żydowskiej obecności w regionie Oderbruch. Jednakże pozostały po niej ślady, o których mowa będzie w dalszym ciągu.

Groß Neuendorf – miejscowość regionu Oderbruch o ciekawej żydowskiej przeszłości

Wśród innych miejscowości w regionie Oderburch, w których zachowały się świadectwa i ślady różnorodnej niegdyś żydowskiej obecności, wioska Groß Neuendorf zajmuje w jakimś sensie miejsce specjalne. Znajduje się tu jedyna ocalała synagoga wiejska w całym regionie oraz zdumiewająco dobrze zachowany i szczególnie urokliwy niewielki żydowski cmentarz. Okres istnienia w Groß Neuendorfie samodzielnej gminy żydowskiej był wprawdzie niezbyt długi, jednak w okresie swego rozkwitu odegrała ona ważną rolę w rozwoju tej niewielkiej wioski nadodrzańskiej i jest nierozłącznie związana z jej historią.

Wczesne dzieje osadnictwa w Groß Neuendorfie nie są znane, ponieważ nie zachowały się żadne pisemne przekazy z tego okresu. Pierwsza potwierdzona wzmianka o miejscowości datuje się na rok 1450, kiedy to mowa jest o Nvyendorff. Później, w 1460 roku, mówi się o Nuwendorff wff deme Bruche. Dodatek do nazwy, w okresie późniejszym brzmiący uffm Oderbrugk (1624) lub im Bruche (1711), miał odtąd odróżniać wieś od rozlicznych innych Neuendorfów. (25) Można spekulować, czy w przypadku wzmiankowanej już w 1349 roku miejscowości Cruschik chodziło o Groß Neuendorf. (26) Określenie geograficzne Kruschke na teren w bezpośredniej okolicy zachowało się aż do dzisiaj. (27)

Groß Neuendorf był starą osadą, nie zaś jedną z rozlicznych wsi kolonistów w regionie Oderbruch. Była to mała wioska rybacka. Zmiany nastąpiły po osuszeniu rejonu Oderbruch. Rybacy stawali się stopniowo chłopami i handlarzami, osiedlali się tu rzemieślnicy i rękodzielnicy. Podobnie jak cały region miejscowość zaczęła rozwijać się gospodarczo i stale rosła liczba jej mieszkańców. Już w 1799 roku 21 osadników z Neuendorfu założyło Klein Neuendorf. Od tego momentu zaczęto też używać dodatku Groß do pierwotnego Neuendorf. (28) Właśnie to, a także fakt, że w roku 1861 Groß Neuendorf liczył ponad 2 tys. mieszkańców (29), świadczy o względnym rozkwicie gospodarczym wioski, która w porównaniu z wieloma starymi i nowymi miejscowościami w regionie Oderbruch miała ważną zaletę lokalizacyjną. Wioska leżała bezpośrednio nad spławnym nurtem Odry i miała własny port, dzięki czemu istniało połączenie z wielkimi miastami – Szczecinem na północy i Wrocławiem na południu. Kanałami można było dostać się również do Berlina. (30) Był to zapewne decydujący powód, dla którego osiedlił się tu Michael Sperling, pochodzący z Berlina żydowski handlarz zbożem. Jego przedsiębiorstwo rozwijało się wyśmienicie i zatrudniało pewną liczbę robotników żydowskich. W 1847 roku założona została gmina żydowska obejmująca Groß Neuendorf i Letschin, pierwotnie z siedzibą w Letschinie, którą w 1864 roku przeniesiono do Groß Neuendorfu. Gmina synagogalna, której fundatorem był Michael Sperling, obejmowała Groß i Klein Neuendorf, Kienitz, Ortwig, Letschin, Sophiental i Gerickensberg. Samodzielnie egzystowała ona do roku 1897 (31), kiedy to na zalecenie władz połączone zostały gminy synagogalne z Groß Neuendorfu i Seelow. W roku 1882 gmina liczyła czternastu członków (32). W momencie objęcia władzy przez nazistów w 1933 roku w Groß Neuendorfie przebywało prawdopodobnie jeszcze dwóch żydowskich mieszkańców. (33)

Gmina w Groß Neuendorfie nabyła w już w 1855 roku parcelę pod cmentarz. Pochówki odbywały się na nim do 1911 roku. (34) Wśród 29 zachowanych macew znaleźć można również nagrobek Michaela Sperlinga. Dzisiaj cmentarz znajduje się w zadbanym stanie, co wcześniej nie było jednak regułą. W całych swych dziejach był wielokrotnie bezczeszczony i profanowany. Jeszcze w latach siedemdziesiątych XX wieku znikały stamtąd nagrobki. Jak twierdzi Reinhard Schmook, w 1985 roku cmentarz przedstawiał obraz zniszczenia. Spośród piętnastu pozostałych macew niektóre były rozbite, a cały teren zarastały gęsto drzewa, bluszcz i krzewy. (35) Również niewielki mur z polnych kamieni był uszkodzony. Jednak dzięki sporemu zaangażowaniu udało się ocalić cmentarz w Groß Neuendorfie – ważny element historii regionu oraz bezcenne dobro kultury. W latach 1992-1994 został odnowiony. W pracach renowacyjnych uczestniczyli fachowcy, ale i młodzieżowe grupy niemieckiego oddziału YMCA, ponadto Chrześcijańskiego Związku Młodzieży Wiejskiej, Związku Antyfaszystów z Frankfurtu nad Odrą oraz grupa oczekujących na azyl przybyszy z Etiopii. (36)

W 1865 roku na tyłach domu mieszkalnego jednego z robotników firmy Sperlina została wybudowana synagoga. (37) W charakterze świątyni budowla ta była wykorzystywana do roku 1910. Dzisiaj służy jako budynek mieszkalny, a zamurowane neogotyckie łuki nad oknami (38) ciągle jeszcze przypominają o jego dawnej funkcji sakralnej. Ponadto we wsi znajdowała się szkoła, w której zamieszkiwał nauczyciel. Ów ryglowy dom niestety już nie istnieje, (39) podobnie jak reprezentacyjny dom mieszkalny rodziny Sperlingów, tak zwana willa Sperlinga. Przetrwała ona wprawdzie wojnę i służyła później wielu rodzinom za mieszkanie, jednak w 1982 roku zniszczył ją pożar. Rodzina Sperlingów i jej przedsiębiorstwo ukształtowało oblicze wioski, wpływając na gospodarczy rozwój Groß Neuendorfu.

W ostatnich latach we wsi uczyniono wiele w celu zachowania i pielęgnacji dziedzictwa żydowskiego. Postawione zostały tablice informujące o dawnej synagodze i cmentarzu oraz o związanej z nimi historii. Ponadto plac w centrum miejscowości nazwany został imieniem Michaela Sperlinga.

Groß Neuendorf, 17 czerwca 2007, seminarium „Żydzi na polsko-niemieckim pograniczu – po śladach”

Z niemieckiego przełożyła Ewa Czerwiakowski

 


(1) Por. Carsten Liesenberg, Synagogen in der Mark Brandenburg – Überlegungen zur Einordnung eines Bauwerktyps (Synagogi w Marchii Brandenburskiej – Rozważania o klasyfikacji typu budowlanego), w: Wegweiser durch das jüdische Brandenburg (Przewodnik po żydowskiej Brandenburgii), red. Irene Diekmann i Julius H. Schoeps, Berlin 1995, s. 263.

(2) Por. Jörg H. Fehrs: Die Erziehung jüdischer Kinder in der Provinz Brandenburg (Wychowanie żydowskich dzieci w prowincji Brandenburgii), w: Wegweiser durch das jüdische Brandenburg (Przewodnik…), red. Irene Diekmann i Julius H. Schoeps, Berlin 1995, s. 363.

(3) H.G. Adler, Die Juden in Deutschland. Von der Aufklärung bis zum Nationalsozialismus, München (Żydzi w Niemczech. Od oświecenia do narodowego socjalizmu), Zürich 1987 (Serie Piper, t. 766.), s. 13.

(4) Kurzer Überblick über die Geschichte der Juden in Brandenburg von den Anfängen bis zur Gegenwart (Krótki przegląd dziejów Żydów w Brandenburgii od początków do współczesności, w: Jüdisches Leben in Brandenburg (Życie żydowskie w Brandenburgii), Begleitheft zur Diareihe 106003, Potsdam 1996, s. 21.

(5) Por. Irene Diekmann, Julius H. Schoeps, Vorwort (Przedmowa), w: Wegweiser durch das jüdische Brandenburg (Przewodnik…), red. Irene Diekmann i Julius H. Schoeps, Berlin 1995, s. 8.

(6) Por. Rosemarie Schuder, Rudolf Hirsch, Der gelbe Fleck. Wurzeln und Wirkungen des Judenhasses in der deutschen Geschichte Essays (Żółta łata. Korzenie i działanie nienawiści do Żydów w niemieckiej historii. Eseje), Berlin 1987, s. 120-121.

(7) Por. Gerhard Kegel, Prenzlau, w: Wegweiser durch das jüdische Brandenburg (Przewodnik…), red. Irene Diekmann i Julius H. Schoeps, Berlin 1995, s. 198.

(8) Por. Heinrich Simon, Glossar, w: Zeugnisse Jüdischer Kultur. Erinnerungsstätten in Mecklenburg-Vorpommern, Brandenburg, Berlin, Sachsen-Anhalt, Sachsen und Thüringen (Świadectwa kultury żydowskiej. Miejsca pamięci), Berlin 1992, s. 295.

(9) Por. Kurzer Überblick über die Geschichte der Juden in Brandenburg von den Anfängen bis zur Gegenwart (Krótki przegląd…) 1996, S. 23.

(10) Por. tamże, s. 24.

(11) Por. Rosemarie Schuder, Rudolf Hirsch, 1987, s. 429-432.

(12) Erika Herzfeld, Juden in Frankfurt an der Oder während des Schwedisch-Brandenburgischen Krieges im Jahr 1675 (Żydzi we Frankfurcie nad Odrą podczas wojny szwedzko-brandenburskiej w roku 1675), w: Erika Herzfeld, Juden in Brandenburg-Preußen. Beiträge zu ihrer Geschichte im 17. Und 18. Jahrhundert (Żydzi w pruskiej Brandenburgii. Przyczynki do ich dziejów w XVII i XVIII wieku), red. Irene Diekmann i Hermann Simon, Teetz 2001, s. 18

(13) Glossar, w: Wegweiser durch das jüdische Brandenburg (Przewodnik), 1995, s. 474.

(14) Por. Rosemarie Schuder, Rudolf Hirsch, 1987, s. 437-438.

(15) Por. tamże, s. 437-441.

(16) Erika Herzfeld, 2001, s. 19.

(17) Julius H. Schoeps, Auf dem Weg zur Glaubensfreiheit. Die Herausbildung des Toleranzbegriffes in Brandenburg-Preußen im Zeitalter Moses Mendelssohns (Na drodze do wolności wyznania. Kształtowanie się pojęcia tolerancji w pruskiej Brandenburgii za czasów Mosesa Mendelssohna), w: Jüdisches Leben in Brandenburg (Żydowskie życie…), Begleitheft zur Diareihe 106003, Potsdam 1996, s. 8-9.

(18) Tamże, s. 9.

(19) Por. Kurzer Überblick über die Geschichte der Juden in Brandenburg von den Anfängen bis zur Gegenwart (Krótki przegląd…), 1996, s. 26.

(20) Por. Erika Herzfeld, 2001, s. 20.

(21) Por. Kurzer Überblick über die Geschichte der Juden in Brandenburg von den Anfängen bis zur Gegenwart (Krótki przegląd…) 1996, s. 26-27.

(22) Por. Julius H. Schoeps, 1996, s. 10-13.

(23) Por. Kurzer Überblick über die Geschichte der Juden in Brandenburg von den Anfängen bis zur Gegenwart (Krótki przegląd…), 1996, s. 27.

(24) Por. H. G. Adler, 1988, s. 89.

(25) Por. Brandenburgisches Namenbuch. Teil 8. Die Ortsnamen des Landes Lebus (Brandenburska księga nazw. Część 8. Nazwy miejscowe Ziemi Lubuskiej), Cornelia Willich, Weimar 1994 (Berliner Beiträge zur Namenforschung, Bd. 9.), S. 113-114.

(26) Por. Groß Neuendorf/Oder gestern und heute. Geschichte und Informationen (Groß Neuendorf nad Odrą wczoraj i dzisiaj. Historia i informacje), t. 1, Groß Neuendorf 2003, s. 7-8.

(27) Por. Brandenburgisches Namenbuch (Brandenburska…) 1994, s. 218.

(28) Por. tamże, s. 114.

(29) Por. Groß Neuendorf/Oder, 2003, s. 10.

(30) Por. Gerhard Köster, Die Verkehrsentwicklung des Oderbruchs (Rozwój komunikacji w regionie Oderbruch), w: Das Oderbruch, red. Peter Fritz Mengel, t. 2., Eberswalde 1934 (Reprint Berlin 2003), s. 287-289.

(31) Por. Reinhard Schmook, Groß Neuendorf, w: Zeugnisse jüdischer Kultur. Erinnerungsstätten in Mecklenburg-Vorpommern, Brandenburg, Berlin, Sachsen-Anhalt, Sachsen und Thüringen (Świadectwa…), Berlin 1992, s. 95.

(32) Por. tamże.

(33) Por. Michael Brocke, Eckehart Ruthenberg, Kai Uwe Schulenburg, Stein und Name. Die jüdischen Friedhöfe in Ostdeutschland (Neue Bundesländer/DDR und Berlin) [Kamień i nazwisko. Cmentarze żydowskie w Niemczech Wschodnich (nowe kraje związkowe / NRD i Berlin), Berlin 1994 (Veröffentlichungen aus dem Institut Kirche und Judentum; t. 22.), s. 384-385.

(34) Por. Wolfgang Weißleder, Der Gute Ort. Jüdische Friedhöfe im Land Brandenburg (Miejsce pokoju. Cmentarze żydowskie w landzie Brandenburgii), red. Verein zur Förderung antimilitaristischer Traditionen in der Stadt Potsdam e.V., Potsdam 2002, s. 65.

(35) Por. Reinhard Schmook, Jüdische Reminiszenzen im Oderland (Żydowskie reminiscencje na ziemiach nadodrzańskich), „Nachrichtenblatt des Verbandes der Jüdischen Gemeinden in der Deutschen Demokratischen Republik“, 9 1985, s. 9.

(36) Por. Etliche alte Grabsteine haben Jugendliche schon freigelegt (Wiele starych nagrobków już wykopano), „Oder-Journal“, Amtsblatt der Stadt Seelow, 15.4.1992, s. 9., Jüdischer Friedhof soll ein würdiges Aussehen erhalten (Cmentarz żydowski ma odzyskać godny wygląd), „Märkische Oderzeitung“ (MOZ) (Seelow), 17.1.1992., Erhalt seltener Spuren der Vergangenheit befürwortet (Poparcie dla zachowania wyjątkowych śladów przeszłości), „MOZ“ (Seelow), 18.4.1992.

(37) Por. Reinhard Schmook, 1992, s. 95.

(38) Por. Carsten Liesenberg, Synagogen in der Mark Brandenburg – Überlegungen zur Einordnung eines Bauwerktyps (Synagogi…), w: Wegweiser durch das jüdische Brandenburg (Przewodnik…), red. Irene Diekmann i Julius H. Schoeps, Berlin 1995, s. 268-269.

(39) Por. Reinhard Schmook, 1992, s. 95.