Żydowskie ślady w regionie Oderbruch (Barnim-Lebus)

Region Oderbruch zaczyna się mniej więcej koło miasta Lebus, rozciąga od południowego wschodu na północny zachód, a kończy nieco poniżej Oderbergu, starego rybackiego miasteczka i portu żeglugi śródlądowej. W miastach na skraju tej okolicy mieszkali od XVII wieku podobnie jak gdzie indziej żydowscy współobywatele, a charakter ich kultury i religii oraz działalność gospodarcza do lat trzydziestych XX wieku była nieodłącznym, charakterystycznym elementem tutejszego życia. Żydowskie wspólnoty istniały w miastach Oderberg, Bad Freienwalde, Wriezen, Seelow i Küstrin (Kostrzyn). W XIX wieku w miejscowości Groß Neuendorf, pośrodku regionu Oderbruch, z prywatnej inicjatywy powstała samodzielna gmina żydowska z własną synagogą i cmentarzem. Jednak nie istniała zbyt długo.

Bad Freienwalde nad Odrą

Książę elekt Fryderyk Wilhelm, wydając słynny przywilej z 21 maja 1671 roku, po niemal stuletniej nieobecności ponownie zezwolił Żydom na osiedlanie w Marchii Brandenburskiej. Wkrótce pojawili się oni w późniejszym kurorcie i uzdrowisku Freienwalde. Można udokumentować, że pierwszym „chronionym Żydem”, który korzystał z wystawionego w 1674 i 1677 roku glejtu, „listu ochronnego” obowiązującego we Freienwalde, a także koncesji na handel wełną, był Isaac Levy. „Chronieni Żydzi” z Freienwalde nabyli jeszcze w XVII wieku parcelę „nieopodal białych piasków” u podnóża Góry Szubieniczej (Galgenberg), przeznaczoną na miejsce pochówku, która dzisiaj pozostaje jedynym widocznym świadectwem niegdysiejszej obecności żydowskiej. Leżący na wzgórku teren cmentarza otoczony jest niskim murem z kamieni polnych, na którym rozpoznać można ślady kilkakrotnego poszerzania terenu. W momencie jego zamknięcia znajdowało się tutaj 120 grobów, z których wiele przetrwało czasy nazistowskie.

Dopiero po 1945 roku rozpoczęło się niszczenie cmentarza. W latach 1948-1950 zarząd miasta zlecił oczyszczenie i wyrównanie tego obszaru. Na górnym krańcu tarasowo ukształtowanego terenu stoi od tego czasu przerobiony nagrobek z napisem „Pamięci żydowskich mieszkańców miasta powiatowego Bad Freienwalde nad Odrą”. W trakcie prac przy budowie centrum sportowo-rekreacyjnego Mühlenfließaue w 1996 roku odnaleziono jedyną do tej pory macewę z tego kirkuta. Służyła on jako element umocnienia brzegu rzeczki Mühlenfließ, a niegdyś stała na grobie urodzonego w 1836, a zmarłego w 1857 roku Isaaka, syna Aschera Haleviego. Od 1998 roku ten kamień nagrobny stoi znowu na cmentarzu żydowskim w Bad Freienwalde, chociaż nie na swoim pierwotnym miejscu.

Krótko przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów, w Bad Freienwalde w 1932 roku mieszkało jeszcze trzynaście żydowskich rodzin. W roku 1933 w starym kurorcie doszło do demolowania żydowskich sklepom, aczkolwiek zajścia te miały jeszcze niewielki zasięg. Rankiem 10 listopada 1938 roku członkowie SA podpalili synagogę. Budynek przy Fischerstraße koło Schodów Żydowskich spłonął jednak tylko częściowo. Po odbudowie zamieszkała w nim początkowo nieżydowska rodzina, która prowadziła niewielki warsztat rzemieślniczy. Następnie budynek stał przez jakiś czas pusty, a w 1969 roku został rozebrany. Powyżej Schodów Żydowskich, które prowadziły do synagogi, od 1998 roku znajduje się kamień upamiętniający zniszczoną świątynię. Ewangelicka parafia corocznie organizuje tutaj 9 listopada uroczystość rocznicową, połączoną z nabożeństwem w kościele św. Mikołaja.

W sprawie wydarzeń tzw. nocy krzyształowej i późniejszych prześladowań Żydów większość mieszkańców Bad Freienwalde milczała, nawet jeśli niektórzy odczuwali niejasne skrupuły. Inni odczuwali strach, byli przerażeni, ale większość pozostała obojętna, świadomie nie chciała niczego widzieć i wiedzieć lub nawet jakoś akceptowała takie traktowanie Żydów przez nazistów.

Wriezen

Pierwszym wzmiankowanym w dokumentach Żydem we Wriezen był Moses Levin, który w 1677 roku otrzymał „list ochronny” dla siebie i swojej rodziny. Żydzi z Wriezen początkowo związani byli z Freienwalde, gdzie wspólnie ze współwyznawcami „odprawiali tamże pochówki”. Jednak po śmierci Żyda Samuela Jacoba z Wriezen w 1725 roku, który miał zostać pochowany w Freienwalde, radca wojenny i dominialny zażądał za stosowne pozwolenie opłaty w wysokości dwóch talarów. W związku z tym Żydzi z Wriezen nabyli za sprawą „obywatelskiej swobody, obok Alte Schinder Kute” za dziewięć talarów parcelę pod własne miejsce pochówku. W roku 1840 i 1879 nastąpiło niezbędne powiększenie terenu.

Kirkut ten, na którym znajdują się 133 po części bogato zdobione macewy z okresu od XVIII do XX wieku oraz siedemnaście dalszych grobów bez nagrobków, należy dzisiaj do najlepiej zachowanych i największych cmentarzy żydowskich na ziemi nadodrzańskiej.

Już w latach pięćdziesiątych XX wieku podjęto pewne działania zachowawcze na terenie cmentarza, który dzisiaj przedstawia zadbany widok. Na bramie wejściowej umieszczono tablicę pamiątkową, na której przeczytać można: „Miejsce pamięci – cmentarz żydowski. Chrońcie ten teren”.

Kirkut ten ma swoją datę śmierci. Było to 27 kwietnia 1940 roku, kiedy kupiec Leopold Bilski (1870-1940) pochowany tu został jako ostatni zmarły.

Naziści w zasadzie pozostawili cmentarz w spokoju. Najbardziej zbezczeszczony został w roku 1993, kiedy to dwaj młodociani mieszkańcy Wriezen poprzewracali kilka macew, niektóre poważnie uszkodzili, a na murze i nagrobkach wypisali sprayem hasła radykalnej prawicy. Postępek ten wynikał z nudy i ogólnego braku orientacji ideowej, będącej korzystnym podglebiem dla idei narodowosocjalistycznych. Śledztwo doprowadziło do skruchy oraz stosownej kary, polegającej głównie na pomocy przy usuwaniu szkód. Niektóry ślady tej profanacji pozostaną jednak na zawsze.

W 1819 roku gmina żydowska zakupiła dom mieszkalny przy Mauerstraße nr 316 należący do handlarza ryb i zbudowała na podwórzu domu pierwszą synagogę we Wriezen. Jej poświęcenie odbyło się 29 grudnia 1820 roku. Z powodu pogarszającego się stanu budowlanego synagogi w latach 1884-1886 stworzono projekt nowej budowli, który został zrealizowany. Nowa synagoga wraz z domem gminy i mieszkaniem dla nauczycieli miała reprezentacyjny charakter. Wejście do świątyni prowadziło od Gartenstraße przez ozdobiony kolumnami portal, nad którym górował okap dachu z umieszczonymi nań tablicami Mojżeszowymi.

Wczesnym rankiem 10 listopada 1938 roku dwaj znani we Wriezen członkowie SA z kanistrami benzyny udali się przez rynek w kierunku świątyni, jak mieszkańcy miasta nazywali synagogę. Wkrótce strzeliły w niebo wysokie płomienie. Strażacy wyczekiwali z wężami na wodę w ręku, mając zalecenie niewkraczania wcześniej do akcji, zanim budynek nie spłonie. Ruina została następnie sprzedana na rozbiórkę, a jej resztki zniknęły pod koniec lat czterdziestych podczas odgruzowywania ciężko zniszczonego w czasie wojny miasta. Od 1988 roku tablica pamiątkowa przypomina o dawnym miejscu synagogi.

Oderberg

W ostatnim ćwierćwieczu XVII wieku Żydzi osiedlali się również w mieście Oderberg. Kronikarz Fischbach donosił w 1786 roku o tamtejszych Żydach: „O samym żydostwie tutaj nie można nic więcej powiedzieć ponadto, iż anno 1785 liczy sobie ono 45 dusz i sześć rodzin z wyłączeniem nauczyciela. Mają swoją własną szkołę czy dom modłów i specjalne miejsce pochówku poza miastem”.

W roku 1824 przy Rittergasse wybudowano synagogę. Był to czworokątny budynek o kunstrukcji szkieletowej z drewna dębowego, wypełnionej cegłą. W zachodniej części znajdowała się wąska dobudówka, a wejście usytuowano od strony północnej. Z południowego krańca dobudówki prowadziły schody wiodące do babińca na emporze wspartej na okrągłych drewnianych kolumnach. Synagoga przy Rittergasse służyła tylko nieco ponad sto lat, ponieważ w 1926 roku została rozebrana z powodu złego stanu budowlanego. W tym okresie gmina żydowskaw Oderbergu formalnie już nie istniała. Kilka mieszkających tu jeszcze rodzin żydowskich przynależało aż do końca do gminy w Angermünde.

Cmentarz żydowski w Oderbergu został założony za miastem i istniał już około roku 1700. Jego początki sięgają prawdopodobnie XVII wieku. Otoczony starymi dębami teren cmentarza położony jest na południowym zboczu wzniesień Uckermark, zwanym „Mönkefeld”, które stromo opada w stronę Odry. Liczącą ok. 35 metrów kwadratową parcelę otacza prehistoryczny kamienny murek, prawdopododnie z epoki kamienia, tzw. krąg kamienny z Oderbergu, o którego pochodzeniu niemal nic nie wiemy.

Na objętym ochroną zabytków kirkucie zachowały się jeszcze 43 groby z brakującymi po części macewami. Najstarszy zachowany grób opatrzony jest nazwiskiem Israela Gutherza (1809-1848), natomiast ostatni pochówek odbył się w 1933 roku. W okresie nazizmu cmentarz ten został sprofanowany, a usunięte macewy znalazły się na stosie. W 1944 roku nastąpiła przymusowa sprzedaż za 100 marek na rzecz miasta. Już wkróce po wojnie obywatele miasta podjęli prace porządkowe i postawili macewy na ich dawnych miejscach.

W ciągu kolejnych dziesięcioleci cmentarz ten stał się najbardziej zadbanym kirkutem w całej okolicy. Dzięki hojnym datkom w roku 1993 i 1995 uprządkowane zostały groby i postawiono nowe ogrodzenie.

Seelow

Najstarsze wzmianki o Żydach w Seelow znaleźć można dopiero w roku 1737 w tamtejszych dawnych księgach handlowych, w których znajduje się zapis o „chronionym Żydzie” Wolffie Levinie. W 1801 roku w mieście było dwudziestu żydowskich mieszkańców; dopiero w 1830 roku stworzyli oni gminę, do której przynależeli również żydowscy kupcy z okolicznych miejscowości.

Już około roku 1800 nabyli oni na końcu Hinterstraße parcelę pod cmentarz. W 1866 roku gmina żydowska zakupiła od chłopomieszczanina Weinberga dawny dom kościelnego, stojący na tyłach dzisiejszego budynku YMCA, między ulicami Kirchstraße i Breite Straße. W budynku tym do 1930 roku znajdowała się synagoga.

W 1878 roku w Seelow mieszkało osiemnaście rodzin żydowskich liczących około sześćdziesięciu osób. Gmina znacznie powiększyła się w 1897 roku, kiedy to gmina synagogalna w Groß Neuendorfie na mocy państwowego zarządzenia i wbrew własnej woli połączona została z gminą w Seelow. W XX wieku liczba członków gminy stale malała, a w 1930 roku w całym okręgu mieszkało już tylko siedemnaście osób wyznania mojżeszowego.

Jako znak podupadania gminy żydowskiej trzeba interpretować sprzedaż terenu cmentarza na rzecz miasta. W 1910 roku w Seelow mieszkało już tylko sześciu Żydów. Niechlubna noc pogromowa z 9 na 10 listopada 1938 roku i ówczesne zniszczenia zapoczątkowały smutny los tego żydowskiego miejsca pochówków, na którym w latach 1800-1876 odbyło się osiemdziesiąt pogrzebów. Prawdopodobnie stało bądź leżało tu wówczas jeszcze dwadzieścia macew, które usunięte zostały bodaj w pierwszych latach powojennych, kiedy to zrównano z ziemią groby.

W wyniku prywatnej inicjatywy urząd budowlany stworzył w 1949 roku plany przekształcenia dawnego cmentarza w miejsce pamięci, które jednak nigdy nie zostały zrealizowane. Pod koniec lat pięćdziesiątych nastąpiła przebudowa gorzelni dawnego majątku dominialnego w Seelow, a przy tej okazji zlikwidowano ostatnie ślady cmentarza, którego teren służy od tamtego czasu jako parking.

Groß Neuendorf

Berliński handlarz zbożem Michael Sperling, którego rodzina posiadała w Groß Neuendorfie okazały dom letni, założył tu w połowie XIX wieku filię swego przedsiębiorstwa. O lokalizacji zadecydowało prawdopodobnie dobre połączenie rzeczne. Odra łączyła region z dużymi ośrodkami we Wrocławiu i Szczecinie, a kanałami można było dotrzeć do Berlina i innych miejscowości. Wraz z dynamicznym rozwojem firmy Sperling sprowadził nad Odrę współwyznawców, których osiedlił w tej miejscowości.

W 1847 roku powstała gmina żydowska obejmująca Groß Neuendorf i Letschin, która siedzibę miała w Letschinie. Fundatorem związku synagogalnego był kupiec Michael Sperling (1803-1866); założył on również w Groß Neuendorfie cmentarz, na którym sam został pochowany. Do dzisiaj przeczytać można na jego nagrobku: „Tutaj spoczywa fundator gminy synagogalnej oraz założyciel tego cmentarza”. Jednakże nie był on pierwszym tu pochowanym. Niejasna pozostaje historia grobów dzieci w lewej tylnej części cmentarza. Są one stosunkowo liczne i prawdopodobnie starsze, niż początkowo szacowano. W 1865 roku nastąpiła budowa synagogi. Dobudowano ją na tyłach niskiego domu, zamieszkiwanego wówczas przez robotników firmy Sperlinga. Dzisiaj trzeba uważnie się przyjrzeć, by w budynku rozpoznać dawną świątynię. Neogotyckie łuki nad oknami zostały zamurowane, ale widoczna jest jeszcze ich forma. Sklepienie przysłonił obniżony sufit. Na froncie domu mieści się tablica informacyjna. Nabożeństwa odbywały się tutaj do 1910 roku.

W latach 1992-1994 zapuszczony cmentarz został uporządkowany i odrestaurowany przez młodzież z organizacji YMCA. Naprawiony został również mur otaczający teren. Za skromną, ozdobioną menorą bramą z kutego żelaza, znajduje się 29 kamieni nagrobnych, po części ustawionych na nowo. Wielkość nagrobków świadczy o zamożności Żydów z Groß Neuendorfu z połowy XIX wieku. Najczęściej napotyka się tu nazwiska Sperling, Hartwich, Cohn i Baumgarten.

Kostrzyn / Küstrin

Od 1945 roku Kostrzyn / Küstrin jest miastem podzielonym, podobnie jak Gubin / Guben czy Słubice / Frankfurt nad Odrą. Część niemiecka nosi nazwę Küstrin-Kietz, polska nazywa się Kostrzyn, a granica między Polską a Niemcami przebiega przez środek starego miasta. Dawna pruska twierdza, a raczej to, co po niej pozostało po drugiej wojnie światowej, leży po polskiej stronie Odry.

Do 1812 roku w warownym mieście Küstrin nie wolno było osiedlać się Żydom. Dopiero po 1814 roku, kiedy zakończyła się francuska okupacja twierdzy, zaczęły prawdopodobnie osiedlać się pierwsze rodziny żydowskie korzystające z praw obywatelskich przyznanych im w trakcie pruskich reform. Na temat żydowskich mieszkańców miasta niewiele do tej pory wiadomo.

Cmentarz żydowski znajduje się na terenie Nowego Miasta w bezpośrednim sąsiedztwie dworca towarowego. Otoczony ceglanym murem teren na planie trójkąta przy ulicy Mickiewicza, jest dzisiaj całkowicie pusty. Jedynie uważne spojrzenie pozwala dostrzec nieliczne fragmenty porozbijanych nagrobków. Po pierwszej wojnie światowej gmina żydowska zbudowała drugą synagogę w pobliżu miejsca pochówku, przy Stülpnagel-Straße, dzisiejszej ulicy Kościuszki. W czasie „nocy kryształowej” naziści podpalili tę świątynię.

Ciężkie zniszczenia pod koniec drugiej wojny światowej wymazały wszystkie widoczne ślady żydowskiej egzystencji w mieście. W ziemi cmentarza żydowskiego, na którym dzisiaj nie ma już nagrobków, spoczywają szczątki Żydów z Küstrina, którzy współtworzyli codzienne życie w tym warownym mieście przez ponad 200 lat.

Groß Neuendorf, 17 czerwca 2007, seminarium „Żydzi na polsko-niemieckim pograniczu – po śladach”

Z niemieckiego przełożyła Ewa Czerwiakowski

 


Bibliografia

Rudolf Schmidt, Zur Geschichte unserer heimischen jüdischen Gemeinden. Nach einem am 25. November 1928 im Verein für jüdische Geschichte und Literatur in Eberswalde gehaltenen Vortrag, Eberswalde 1929

Reinhard Schmook, Jüdische Reminiszenzen im Oderland, in: Nachrichtenblatt des Vorstandes der Jüdischen Gemeinden in der Deutschen Demokratischen Republik, September 1985, s. 8 i n.

Michael Brocke, Eckehart Ruthenberg, Kai Uwe Schulenburg, Stein und Name. Die jüdischen Friedhöfe in Ostdeutschland (Neue Bundesländer/ DDR und Berlin), Berlin 1994

Wolfgang Weißleder, Der Gute Ort – jüdische Friedhöfe im Land Brandenburg, Potsdam 2002

Hans Keilson, Das Leben geht weiter. Eine Jugend in der Zwischenkriegszeit, Berlin 1933

Rudolf Schmidt, Bad Freienwalde (Oder). Geschichte der Stadt in Einzeldarstellungen. t. 1, Bad Freienwalde (Oder) 1934 (Oberbarnimer Heimatbücher, t. 13), s. 149 i n.

J. Hellmut Freund, Vor dem Zitronenbaum. Autobiographische Abschweifungen eines Zurückgekehrten, Frankfurt n. Menem, 2005

Rudolf Schmidt, Wriezen. Geschichte der Stadt in Einzeldarstellungen. t. 1, Bad Freienwalde (Oder) 1931 ( = Oberbarnimer Heimatbücher, t. 11), s. 235 i n.

Brigitte Heidenhain, Juden in Wriezen. Ihr Leben in der Stadt von 1677 bis 1940 und ihr Friedhof, Potsdam 2007 (Pri ha-Pardes t. 1)

Horst Fleischer: Chronik von Oderberg, Oderberg 2005

A. F. Karstedt: Beiträge zu einer Chronik der Stadt Seelow, Seelow 1878, s. 130 i n.

Groß Neuendorf a/Oder gestern und heute. Geschichte und Informationen, t. 1

Groß Neuendorf 2003, s. 30 i n.

Wilhelm Grunow, Die 725jährige Oder- und Warthestadt Küstrin. 1232-1957, Berlin 1957, s. 26

Frank Lammers: Küstrin. Stadtgeschichte und Stadtverkehr, Berlin 2005, s. 180.