O kościele filialnym w Rybocicach w 57. rocznicę orzeczenia jego zabytkowości

Rybocice (niem. Reipzig) na mapie z 1898 r.

Dokładnie 57 lat temu, 10 kwietnia 1961 r. została orzeczona zabytkowość kościoła filialnego pw. św. Józefa Oblubieńca w Rybocicach. Co dzisiaj wiemy na temat tej jakże starej i ciekawej świątyni?

Spośród dawnych wsi skarbowych Frankfurtu nad Odrą to Rybocice (niem. Reipzig) w największym stopniu zachowały swój pierwotny charakter. Do dziś przetrwał plac – tzw. nawsie, które rozciąga się wzdłuż krawędzi północnego brzegu Ilanki oraz położony w jego najwyższym miejscu kościół z otaczającym go cmentarzem.

Według wiedzy polskich specjalistów okresu PRL z zakresu ochrony zabytków kościół w Rybocicach pochodził z XV w. z okresu, gdy obszar ten należał do klasztoru cystersów z Neuzelle. Miałoby to zatem być w okresie 1401-1437 (XV w. rozpoczał się w 1401 r., a w 1437 r. cystersi odsprzedali wieś na rzecz miasta Frankfurt nad Odrą).

W rzeczywistości kościół powstał jeszcze wcześniej. W jednym z archiwalnych opracowań z 1832 r. można bowiem przeczytać, że według stanu na 1400 r. Maczków (niem. Matschdorf) należał do parafii Rybocice, a to dowodzi istnienia kościoła w Rybocicach już przynajmniej w II połowie XIV w.

Pierwotnie, co najmniej przez półtora wieku, był to kościół katolicki, potem na fali ruchu reformacyjnego od II połowy XVI w. - kościół ewangelicki, a po zakończeniu II wojny światowej - ponownie kościół katolicki, choć już bez własnej parafii.

Wielokrotnie przebudowywany. W nocy z 13 na 14 sierpnia 1718 r. doszło do obrabowania kościoła. Kościół ten oraz inne nieruchomości zostały też zniszczone przez wojska rosyjskie w następstwie bitwy pod Kunowicami w sierpniu 1759 r. Odbudowa obiektów w zmienionej formie zakończyła się 1774 r. jako płasko przekryta sala, do której dodano szeroką nawę poprzeczną oraz zakrystię od wschodu, nadając świątyni cechy protestanckiego kościoła kaznodziejskiego z emporami. Z tego czasu pochodzi również wysoka wieża na rzucie kwadratu, która w dolnych kondygnacjach może kryć resztki starszej budowli. Hełm wieży w kształcie piramidy wieńczy chorągiewka z datą 1771, jednakże kościół wyświęcono dopiero w 1775 r.

Obecnie kościół składa się z korpusu nawowego o średniowiecznej metryce, który, sądzić po zachowanych na zewnątrz fragmentach filarów przyporowych, mógł być pierwotnie przesklepiony. Chór został zamknięty półokrągłą absydą.

Wyposażenie świątyni, znajdujące tu do 1945 r. i składające się z ołtarza amonowego w formie aediculi (edykuły) z kolumnami, ambony, chrzcielnicy oraz organów, pochodziło w całości z okresu odnowy kościoła, tj. z ok. 1775 r. Z trzech brązowych dzwonów północny i środkowy zostały odlane w 1838 r. we Frankfurcie nad Odrą, natomiast południowy – w 1874 r. w Chojnie (niem. Königsberg/ Neumark). Podczas I wojny światowej wszystkie trzy zostały przetopione dla celów wojskowych.

Kilka lat później, bo w 1920 r. Guido Baewaldt ufundował na rzecz kościoła w Rybocicach dwa nowe, stalowe dzwony, wykonane w odlewni w Lauchhammer 83 (na południowych obrzeżach Brandenburgii nieopodal granicy z Saksonią) i te zachowały się do czasów współczesnych. Niegdyś w zakrystii przechowywano różne księgi kościelne z XVII w. oraz księgi chrztów prowadzone od początków XVIII w. Nie jest wiadomo, czy księgi te nadal istnieją, a jeśli tak to, gdzie są przechowywane.

Niektórzy proboszczowie kościoła w Rybocicach (niem. Reipzig) to m.in.:

* ok. 1609: Gregor Talckow;

* 1764-1771: Julius Ferdinand (?), od 1771 r. proboszcz kościoła św. Gertrudy (niem. St.-Gertraud-Kirche) we Frankfurcie nad Odrą, w 1797 r. przeszedł na emeryturę;

* ok. 1793: Daniel Rhau, wcześniej m.in. w okresie bitwy kunowickiej w sierpniu 1759 r. proboszcz Tzschetzschnow/ Güldendorfu;

* ok. 1800: Johann Friedrich Ludwig Eccius (1770–1843), urodził się 24 lutego 1770 r. we Frankfurcie nad Odrą jako syn Johanna Friedricha Gottlieba Ecciusa, absolwent Wydziału Teologii Uniwersytetu Viadrina;

* 1804-1823: Johann Friedrich Wilhelm Hübner (1768-1823), urodził się 6 września 1768 r. jako syn Johanna Samuela Hübnera, immatrykulowany 9 kwietnia 1785 r., potem absolwent Wydziału Teologii Uniwersytetu Viadrina, członek loży masońskiej "Zum aufrichtigen Herzen", od 1799 r. proboszcz Tzschetzschnow/ Güldendorfu, obecnie w granicach Frankfurtu nad Odrą (według innego źródła w 1799 r. ksiądz w Szczytnie), zmarł 26 lutego 1823 r. w Rybocicach;

* ok. 1865 - ok.1877: Kleiner;

* 1882-1910 Franz Witte (1841-1923), urodził się 12 kwietnia 1841 r. w Osterburgu, 23 września 1899 r. poślubił Klarę Petsch, 1 października 1911 r. przeszedł na emeryturę; zmarł 11 grudnia 1923 r. w Krumke, obecnie część Osterburga.

Po zakończeniu II wojny światowej świątynia stała się kościołem filialnym w granicach parafii pw. NMP Królowej Polski w Słubicach. Jerzy Pietrusiński zaproponował podział lubuskich zabytków na klasy. W przypadku kościoła w Rybocicach zaproponował coś nietypowego, bo przeznaczenie wieży kościelnej na „przygraniczny punkt obserwacyjny”.

Orzeczenie zabytkowości kościoła w Rybocicach nastąpiło 10 kwietnia 1961 r. decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Jana Muszyńskiego ze struktur Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Zielonej Górze. Pismo z tą decyzją było adresowane do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Kunowicach, powiat słubicki (K.O.K. I-235/61). Uzasadnienie było lakoniczne, ponieważ przywołano powstanie w XV w. (walory historyczne obiektu), przebudowę w 1774 r. oraz że „posiada interesującą architekturę i ciekawe założenie prestrzenne”.

W 1973 r. zniesiono klasowość zabytków w Polsce. 26 października 1976 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków Stanisław Kowalski ze struktur Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Zielonej Górze wydał decyzję w sprawie wpisania kościoła filialnego w Rybocicach jako dobra kultury do rejestru zabytków (K.O.K. I-43/76). Uzasadnienie było takie samo jak w 1961 r.

W maju 2011 r. w Urzędzie Miejskim w Słubicach powstał „Plan Odnowy Miejscowości Rybocice na lata 2011-2018”, w którym szczególnie podkreślano wartości zabytkowe obiektu. Dokument zostały przyjęty Uchwałą nr XI/93/2011 Rady Miejskiej w Słubicach z 30 czerwca 2011 r. Analogiczne dokumenty otrzymały wówczas także miejcowości Kunice oraz Świecko.

Źródła:

* Des bekannten Kirchen-Räubers, des Diebes Jacob Neumanns Leben und Ubelthalten, 1720, s. 24.

* Evangelische Kirchen-Zeitung: Organ der Evangelisch-Lutherischen innerhalb der Preußischen Landeskirche, (Bekenntnistreue Gruppe), 1865, s. 96.

* Königlich preußische Ordenliste, cz. 1, 1877, s. 545.

* Pfarrerbuch der Kirchenprovinz Sachsen, t. 10, Evangelische Verlagsanstalt GmbH, Leipzig 2009, s. 49 (https://www.eva-leipzig.de/material/leseproben/pdf/zw_9783374021420_digi..., dostęp 10.04.2018).

* Plan Odnowy Miejscowości Rybobice na lata 2011-2018, s. 12.

* Veränderung der Ausstattung der Frankfurter Marienkirche im 16. Jahrhundert, w: Bünz Enno (red.)/ Heimann, Heinz-Dieter (red.)/ Neitmann, Klasus (red.): Reformationen vor Ort. Christlicher Glaube und konfessionelle Kultur in Brandenburg und Sachsen im 16. Jahrhundert, Lukas Verlag, 2017, s. 355.

* Gawlicki, Marcin: Ruiny zabytków sakralnych w powojennych i obecnych koncepcjach konserwatorskich, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji, Gubin 2008.

* Gerlach, Karlheinz: Die Freimaurer im Alten Preußen 1738-1806. Teil 1: Die Logen zwischen mittlerer Oder und Niederrhein, Studienverlag, Innsbruck 2007.

* Spieker, Christian Wilhelm: Beschreibung und Geschichte der Marien- oder Oberkirche zu Frankfurt a. d. O., s. 389.

* Wegener, Wilhelm Gabriel (1767-1837), w: Donnert, Erich (red.): Europa in der früheren Zeit. Aufsätze zu Entwicklung, Vorstufen, Grenzen und Fortwirken der Frühneuzeit in und um Europa, tom 7, 2008, s. 459.

* Wohlbrück, Siegmunt Wilhelm: Geschichte des ehemaligen Bisthums Lebus und des Landes dieses Nahmens, cz. 3, Berlin 1832, s. 543.

Roland Semik

Społeczny opiekun zabytków powiatu słubickiego

Vollständiger Text/ cały tekst:
Veröffentlichung/ data publikacji: 10.04.2018